Nagrody Nobla – spojrzenie na historię

Historia Nagród Nobla

W pierwszych dziesięcioleciach istnienia nagrody laureaci pochodzili głównie z Europy, podczas gdy naukowcy z Ameryki Północnej zaczęli dominować po II wojnie światowej. W ostatnich dziesięcioleciach coraz liczniej reprezentowani są laureaci z Azji.

Jeśli chodzi o podział na kobiety i mężczyzn, przewaga mężczyzn wśród laureatów jest nadal bardzo duża. Można to wyjaśnić tym, że w przeszłości kobiety były wykluczane lub znajdowały się w niekorzystnej sytuacji dostępu do edukacji. Ówczesne normy społeczne relegowały je do domu, zamiast do pracy naukowej na uniwersytetach. W pierwszych dziesięcioleciach istnienia nagrody najczęściej przyznawano nagrody niepodzielne. Zastanawiano się, czy Nagrody Nobla powinny być przyznawane organizacjom, czy wyłącznie osobom indywidualnym. Jeśli chodzi o Pokojową Nagrodę Nobla, to już od pierwszych lat jej istnienia można było przyznawać ją organizacjom. Jednakże nagrody naukowe mogą być dzielone między maksymalnie trzy osoby, a fakt, że Nagroda Nobla coraz częściej jest dzielona w ten sposób, odzwierciedla znaczenie współpracy naukowej. Na początku XX wieku najlepsze uniwersytety świata znajdowały się w Heidelbergu i Fryburgu. Zapewne dlatego Niemcy zdobyły 38 Nagród Nobla w latach 1901-1931, wyprzedzając ponad dwukrotnie Stany Zjednoczone. Później USA werbowały wielu najlepszych naukowców z całego świata i to one zdobyły więcej Nagród Nobla w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny i ekonomii od czasu II wojny światowej niż jakikolwiek inny kraj. Historycznie rzecz biorąc, imigranci zdobyli dla Amerykanów 39 procent nagród. Wśród krajów pochodzenia noblistów można wymienić: Indie, Chiny, Japonię, Turcję, Austrię, Izrael, RPA i Niemcy. W ciągu ostatnich 115 lat Nagrodę Nobla otrzymało 900 osób i instytucji – 201 w dziedzinie fizyki, 172 w dziedzinie chemii, 210 w dziedzinie fizjologii lub medycyny, 112 w dziedzinie literatury, 129 w dziedzinie pokoju, 129 oraz 76 w dziedzinie ekonomii. Najmłodszym laureatem był W.L. Bragg (fizyka, 1915 r.), który zdobył ją w wieku 25 lat.

Kto zasługuje na nagrodę, a kto nie

Nagrody, nawet tej rangi, nie zawsze są wolne od błędów i wątpliwości. W opinii wielu ekspertów zdarzały się sytuacje, że laureat nie zasługiwał na ten zaszczyt. Na przykład Johannes Fibiger, nagrodzony w 1926 r., jest uważany za jednego z najmniej zasłużonych laureatów, ponieważ jego praca na temat rozprzestrzeniania się nowotworów złośliwych była całkowicie błędna. Komitet Noblowski ds. medycyny był tak zakłopotany tym błędem, że przez prawie czterdzieści kolejnych lat nie przyznawał nagrody za badania nad rakiem. Kolejnym błędem było wyróżnienie J.J.R. Macleoda (1923 r.), który oficjalnie był współpracownikiem Bantinga i Besta, którzy wyizolowali insulinę i badali jej terapeutyczne zastosowania w leczeniu cukrzycy. Niestety, Macleod nie był nawet obecny w laboratorium podczas prowadzonych badań. Komitet uhonorował Macleoda wraz z Bantingiem; co gorsza, Best został w tym pominięty. Inny przykład dotyczy Alberta Einsteina, który zdobył nagrodę w 1921 roku za odkrycie efektu fotoelektrycznego. Jego monumentalna praca nad szczególną teorią względności i teorią ruchu Browna, wykonana w 1905 roku, czy też prace nad ogólną teorią względności z roku 1916 nie zostały wspomniane w uzasadnieniu nagrody.

Przykład słynnego chemika, Fredericka Soddy’ego, jest jeszcze bardziej zadziwiający. Nie został on nominowany do wspólnej nagrody w dziedzinie chemii w 1904 roku z Williamem Ramsayem, mimo że był jego bardzo bliskim współpracownikiem. Soddy’ego zabrakło ponownie 4 lata później, gdy nagrodę otrzymał Ernest Rutherford. Stało się to, pomimo stanowczego oświadczenia Rutherforda, że był on aktywnym i pełnoprawnym współpracownikiem przy badaniach, za które przyznano nagrodę. W 1921 r. Soddy w końcu otrzymał swoją własną nagrodę za badania nad izotopami, udowadniając w ten sposób, że warto być cierpliwym, a sposób przyznawania nagród czasami ma jakieś drugie dno.

Inny przykład znakomitego uczonego, który nie otrzymał Nagrody Nobla, to Murray Barr, który w 1948 roku odkrył chromatynę płciową jako czynnik decydujący o płci noworodka. Zdarzały się też rażące błędy w drugą stronę. Laureat z 1918 roku, Fritz Haber, lobbował za użyciem trującego gazu chlorowego, który zabił ponad 1,3 mln ludzi podczas I wojny światowej. Edward Kendall otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 1950 r. wraz z szwajcarskim chemikiem Tadeusem Reichsteinem i Philipem S. Henchem, za pracę nad hormonami kory nadnerczy. Jednak jego pionierskie prace nad hormonami tarczycy wykonane w latach 1914-1926 zostały zignorowane. Wśród innych wielkich odkrywców zapytać należy, dlaczego Thomas Edison nigdy nie otrzymał Nagrody Nobla za wynalezienie żarówki, czy Alexander Graham Bell za telefon. Dlaczego Gilbert Newton Lewis, odkrywca wiązania kowalencyjnego, był nominowany 35 razy, ale nie otrzymał nagrody. Dimitri Mendelejew, który był nominowany do Nagrody Nobla w 1906 r., także jej nie otrzymał i zmarł w 1907 roku bez tego zaszczytu. Dlaczego Oswald Avery nie zdobył Nobla za wykazanie, że geny są zbudowane z DNA, a nie z białka, choć był nominowany przez całe lata 30., 40. i 50.

Borys Pasternak odmówił przyjęcia nagrody, uzasadniając to tym, że Związek Radziecki ukarałby go, gdyby wyjechał z kraju, by wziąć udział w ceremonii wręczenia Nagrody Nobla. Odmowa przyznania Nagrody Literackiej rosyjskiemu powieściopisarzowi Lwu Tołstojowi pozostaje plamą na procedurze Noblowskiej. Także James Joyce, wielki pisarz irlandzki, którego twórczość wywarła wpływ na takich pisarzy jak Samuel Beckett, Vladimir Nabokov, Luis Borges i John Updike, został zignorowany przez komitet przyznający nagrodę.

Co ciekawe, Jean-Paul Sartre został laureatem Nagrody Nobla w roku 1964, ale odmówił jej przyjęcia, twierdząc, że nie chce być „przemieniony” przez takie wyróżnienie.

Pokojowe i Literackie Nagrody Nobla często budziły kontrowersje, szczególnie w minionych 20 latach. Bieżąca polityka odgrywała znaczącą rolę w wyborze laureata Pokojowej Nagrody Nobla. Laureat z 1973 roku, Henry Kissinger, został oskarżony o zbrodnie wojenne za jego rzekomy udział w tajnym bombardowaniu Kambodży przez Amerykę w latach 1969-1975. Jego zwycięstwo zostało również nazwane przedwczesnym, ponieważ Wietnam Północny zaatakował Wietnam Południowy dwa lata po przyznaniu nagrody. Prezydent USA Barack Obama zaledwie po 12 dniach od objęcia przez niego urzędu otrzymał Pokojową Nagrodę, mimo że był odpowiedzialny za wywołanie dwóch wojen… Inne kontrowersje to Pokojowa Nagroda Nobla z 2007 roku dla organizacji walczącej ze zmianami klimatu (IPCC) i Ala Gore’a za „ich wysiłki na rzecz budowania i rozpowszechniania większej wiedzy o zmianach klimatu spowodowanych działalnością człowieka”.

Podobnie było w przypadku Mahatmy Gandhiego, który był nominowany w latach 1937, 1938, 1939, 1947 i na krótko przed zamachem na jego życie w styczniu 1948 roku. Chociaż Gandhi nie otrzymał nagrody, Norweski Komitet Noblowski postanowił nie przyznawać nagrody w tamtym roku, uzasadniając to brakiem odpowiedniego żyjącego kandydata. Friedrich Hayek wypowiedział sławne słowa: „Nagroda Nobla przyznaje jednostce autorytet, którego w ekonomii nikt nie powinien posiadać”. Przyznanie Miltonowi Friedmanowi Nagrody Nobla z ekonomii w 1976 r. wywołało międzynarodowy protest z udziałem m.in. czterech kolegów-laureatów, ponieważ został on oskarżony o bycie doradcą dyktatury wojskowej w Chile i zwolennikiem Augusto Pinocheta, pomimo łamania praw człowieka przez jego reżim. Z kolei w roku 2016 Literacką Nagrodę Nobla otrzymał Bob Dylan, którego wielu z nas bardzo ceni, ale raczej za dokonania muzyczne.

Także Polacy zostawali laureatami Nagród Nobla. Byli to w kolejności historycznej: Maria Skłodowska-Curie (1903 r. z fizyki i 1911 r. z chemii); później były trzy nagrody z literatury – Henryk Sienkiewicz (1905 r.); Władysław Reymont (1924 r.) i po długiej przerwie w roku 1980 – Czesław Miłosz. Trzy lata później Pokojową Nagrodę Nobla otrzymał Lech Wałęsa, a później znowu doceniono nasze literatki – Wisławę Szymborską (1996 r.) i Olgę Tokarczuk (2018 r., nagroda przyznana rok później). Należy także pamiętać o Pokojowej Nagrodzie dla Jozefa Rotblata z roku 1995.

A ilu laureatów Nagród Nobla urodziło się w Polsce lub na terenach należących ówcześnie do Polski? I tutaj może być spore zaskoczenie, bo takich osób jest co najmniej 32! W tym tacy znani i niekoniecznie kojarzeni z Polską, jak: Paul Ehrlich (1908 r.); Fritz Haber (1918 r.); Otto Stern (1943 r.); Konrad Bloch (1960 r.); Issac Singer (1978 r.); Klaus von Klitzing (1985 r.) czy Günter Grass (1999 r.). Czy i kiedy doczekamy się polskiego laureata Nagrody Nobla w dziedzinie nauk ścisłych, tego nie wie nikt, o czym Pan Wiktor Niedzicki pisał kilkakrotnie na naszych łamach.

W niniejszej pracy wykorzystałem informacje zamieszczone w książce Encyclopedia of Nobel Laureates 1901-2017 autorstwa P.T. Rajasekharana, wydanej przez wydawnictwo Panther Publishers Pvt. Ltd. w roku 2018.

Rajmund Michalski
Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska PAN, Zabrze