Nagrody Nobla – spojrzenie na historię

Najbardziej prestiżowe nagrody dotyczą takich klasycznych dziedzin jak chemia, fizyka oraz fizjologia i medycyna. Przełomowe odkrycia dokonują się często na granicach między dyscyplinami naukowymi, a tradycyjne granice są coraz bardziej zacierane. Na początku XX wieku kilka przełomowych odkryć miało miejsce na styku fizyki i chemii, a obecnie obserwujemy taką tendencję w zakresie medycyny i chemii. A co przyniesie przyszłość?

Kiedy Alfred Nobel ustanowił w testamencie Nagrodę swojego imienia, nie przypuszczał chyba, jakie będą jej konsekwencje dla świata i nauki w kolejnych latach. Wprawdzie inne nagrody istniały już wcześniej, ale zazwyczaj miały one formę konkursów, a ich celem było rozwiązanie danego problemu, zazwyczaj technologicznego. Nobel zdawał sobie sprawę, że koszty większości badań, szczególnie technicznych, przekraczały możliwości niezależnego naukowca. W roku 1920 dotacja na badania dla całego słynnego laboratorium Cavendisha wyniosła około 50 tysięcy dolarów na rok. Inny przykład z tamtego czasu to prestiżowy medal Rumforda, którego honorarium wynosiło około 150 dolarów. Jakże kontrastuje z tym pierwsza Nagroda Nobla przyznana w 1901 roku, która wynosiła aż 42 000 dolarów. Dla społeczeństwa i samych laureatów ta ogromna wtedy suma była poniekąd przesłaniem, że jej laureaci naprawdę coś znaczą w nauce i mają wysoki prestiż. W kolejnych latach nie tylko z powodu inflacji jej wartość rosła i w roku 2015 wyniosła już 942 000 dolarów.

Pierwotny pomysł Alfreda Nobla zakładał, że nagradzane powinny być osiągnięcia naukowe uzyskane w ciągu ostatniego roku, ale ostatecznie zdecydowano, że nie da się tego zrealizować dosłownie, ponieważ musi upłynąć trochę czasu, zanim znaczenie pracy stanie się docenione w szerokim zakresie. Najbardziej prestiżowe nagrody dotyczą takich klasycznych dziedzin jak chemia, fizyka oraz fizjologia i medycyna. Przełomowe odkrycia dokonują się często na granicach między dyscyplinami naukowymi, a tradycyjne granice są coraz bardziej zacierane. Na początku XX wieku kilka przełomowych odkryć miało miejsce na styku fizyki i chemii, a obecnie obserwujemy taką tendencję w zakresie medycyny i chemii. A co przyniesie przyszłość? Jeśli rozwój elektroniki i informatyki zrewolucjonizuje nasze spojrzenie na relacje pomiędzy maszynami a organizmami żywymi, to z pewnością znajdzie to odzwierciedlenie w przyszłych Nagrodach Nobla.

Alfred Nobel

Alfred Nobel urodził się 21 października 1833 r. w Sztokholmie. Jego ojciec, Immanuel Nobel, był wynalazcą i to właśnie w jego laboratorium Alfred zdobył wykształcenie w dziedzinie chemii, które stało się podstawą jego życia i wynalazków. Studiował chemię, a swój pierwszy patent na gazomierz zgłosił w wieku 34 lat. Nobel został wybrany na członka Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk w 1884 roku i otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu w Uppsali w 1893 roku. Formalna edukacja Alfreda trwała zaledwie kilka semestrów, zanim rodzina przeniosła się do Petersburga w Rosji. Tam pobierał nauki u rosyjskich i szwedzkich mistrzów. Jeden z jego nauczycieli – profesor Zinin, zmienił całe jego życie, gdy zainteresował go nową substancją zwaną nitrogliceryną, którą wcześniej udało się wyprodukować włoskiemu wynalazcy Sobreto. Nitrogliceryna towarzyszyła rodzinie Noblów przez całe życie. Alfred Nobel wraz z ojcem Immanuelem zostali uhonorowani nagrodą Letterstedt w 1868 roku za badania, które doprowadziły do przekształcenia nitrogliceryny w użyteczny materiał wybuchowy. Między Alfredem Noblem a jego ojcem istniała pewna rywalizacja o to, który z nich wniósł decydujący wkład w tę pracę i wydaje się, że medal ten miał ogromną wartość symboliczną. Po śmierci Immanuela w 1871 roku medal pozostał w rękach jego żony, Andriette. Kiedy i ona zmarła, medal był jedyną rzeczą, którą Alfred chciał odziedziczyć.

Alfred Nobel wrócił do Szwecji, aby pomagać ojcu, podczas gdy jego starsi bracia Robert i Ludvig pozostali w Rosji. Zdecydował się poświęcić swój czas na opracowanie metody przekształcenia niebezpiecznej nitrogliceryny w bezpieczny i użyteczny materiał wybuchowy. Rodzina Nobli i ich sąsiedzi żyli dosłownie na tykającej bombie podczas początkowych eksperymentów. W jednej z eksplozji w ich warsztacie zginął młodszy brat Nobla. Do 1863 r. Nobel opanował technikę kontrolowania eksplozji i opatentował detonator, który wykorzystywał proch strzelniczy do zapalenia nitrogliceryny. W 1865 r. opracował spłonkę detonatora, która umożliwiła zastosowanie wstępnej detonacji. Popyt na ten produkt sprawił, że imperium Nobla stało się międzynarodową potęgą, a Alfred jego dyrektorem zarządzającym. W 1867 r. Nobel przedstawił swój nowy patent, który nazwał „dynamitem”, czyli bezpiecznym produktem składającym się z trzech części nitrogliceryny i jednej części ziemi okrzemkowej. W roku 1870 Nobel przeniósł się do Paryża, gdzie aktywnie prowadził swoje biznesy. W trakcie dalszej kariery mieszkał we Włoszech i Szwecji. Jako pionier i odnoszący sukcesy biznesmen nigdy nie miał biura, lecz prowadził swoją działalność w laboratoriach, które zakładał w różnych miejscach. Jego osobiste zaangażowanie w swoje projekty i troska o personel sprawiły, że za jego życia w żadnej z jego firm nie doszło do strajku czy lokautu. Bracia Alfreda w Rosji w międzyczasie stali się sławni w związku z wielkimi odkryciami ropy w Baku. Alfred nadal pozostawał człowiekiem anonimowym i z natury nieśmiałym. Ten „człowiek, którego nikt nie znał” był odludkiem i wydawało się, że był bardzo zaniepokojony potencjalnym nadużyciem dynamitu do celów destrukcyjnych. W chwili śmierci miał 355 patentów, z których wiele jest dziś stosowanych w przemyśle. Aż do śmierci w wieku 63 lat, Nobel był nomadem i miał sześć domów z kompletnie wyposażonymi laboratoriami dla swoich badań. Napisał: „Moim domem jest miejsce, w którym pracuję, a pracuję wszędzie”. Alfred Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku w San Remo, we Włoszech, w swoim domu na wylew krwi do mózgu. Umarł samotnie, tak jak żył, bez przyjaciół i krewnych.

Fundacja Nobla

Po kilku latach dyskusji fundamentalne koncepcje nagrody, przedstawione w testamencie Nobla, nabrały obecnych kształtów wraz z powołaniem Fundacji Noblowskiej i ustanowieniem procesu przyznawania nagród w dziedzinach: fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury i nagrody pokojowej. O ile Nagrody Nobla z trzech pierwszych ww. dziedzin naukowych zostały przyznane po raz pierwszy w 1901 r., to w dziedzinie ekonomii została ona ustanowiona 73 lata później dzięki darowiźnie na rzecz fundacji banku centralnego Szwecji, Sveriges Riksbank, w 300. rocznicę powstania banku. Nagrody przyznawane są w Sztokholmie, z wyjątkiem Nagrody Pokojowej, która jest przyznawana w Oslo. Kosmopolityczny Nobel życzył sobie również, aby przy wyborze laureatów nie brano pod uwagę narodowości zwycięzców. Swój ostatni testament Nobel napisał w wieku 62 lat sam, bez pomocy prawnej i podpisał go w pokoju w Klubie Szwedzko-Norweskim w Paryżu 27 listopada 1895 roku. Część spadku przeznaczył swoim siostrzenicom, bratankom i bliskim współpracownikom, a swoim zaufanym pracownikom pozostawił dożywotnie emerytury.

Nagrody Nobla są przyznawane przez różne podmioty. I tak w zakresie fizyki, chemii i nauk ekonomicznych jest to Szwedzka Królewska Akademia Nauk, w zakresie fizjologii lub medycyny – Zgromadzenie Noblowskie w Instytucie Karolinska w Sztokholmie; literatury – Akademia Szwedzka, a Nagrody Pokojowej – Norweski Komitet Noblowski. Komitety Noblowskie i Komitet Nagrody rozpoczynają prace przygotowawcze 1 lutego i przekazują wynikające z nich zalecenia odpowiednim organom przyznającym nagrody, które mają wyłączne prawo do podjęcia decyzji o jej przyznaniu. Nawet jednomyślna rekomendacja komisji może zostać odrzucona przez instytucje przyznające nagrody. Nagrody muszą zostać przyznane najpóźniej do 15 listopada tego samego roku, a podjęte decyzje są ostateczne i nie przysługuje od nich odwołanie. Obrady i głosowania są tajne, a jedynie ich wyniki są podawane do publicznej wiadomości.

Jedną z przyczyn wysokiego prestiżu Nagród Nobla jest silna baza ekonomiczna fundacji, a co za tym idzie – całkowita jej niezależność. Kapitał początkowy przeznaczony na fundusz Noblowski w chwili śmierci Alfreda Nobla miał wartość 31,3 miliona koron. Z biegiem lat fundusze te znacznie się powiększyły. Na przykład jego wartość rynkowa w 2014 r. wynosi już 3869 mln koron. Nagroda Nobla składa się z medalu, dyplomu i nagrody pieniężnej. Nagroda pieniężna podlega opodatkowaniu zgodnie z prawem kraju laureata. Zaprojektowane przez Erika Lindberga medale Nobla w dziedzinie fizyki i chemii, fizjologii i medycyny oraz literatury, nazywane „szwedzkimi”, przedstawiają na przedniej stronie portret Alfreda Nobla oraz lata jego urodzin i śmierci w języku łacińskim. Do 1980 roku były one wykonane z 23-karatowego złota, ważyły około 200 g i miały średnicę 66 mm. Od tego czasu medale są wykonane z 18-karatowego złota i platerowane 24-karatowym złotem.

Czytaj także: Biomasa leśna – remedium na problemy energetyczne?